Merytoryczne

Polska metropolia obrządku słowiańskiego

Źródła historyczne wspominają, iż za czasów Bolesława Chrobrego (992 – 1025) istniały w Polsce dwie metropolie. Gall Anonim wspomina, że pierwszego króla z rodu Piastów opłakiwali wszyscy mieszkańcy kraju: tak Latini jak i Slavi. Ci pierwsi oznaczali powszechnie wyznawców Kościoła rzymskiego obrządku łacińskiego. Na tej samej płaszczyźnie należy stawiać drugi z tych terminów, rozumiejąc przez niego wyznawców obrządku słowiańskiego.

Autor: Sebastian Gralewski

Potwierdzenie tego znajdujemy również w innych źródłach. Najstarsza kronika Ruska, Powieść minionych lat, donosi, iż akcją chrystianizacyjną Konstantyna i Metodego oraz ich uczniów objęci zostali Słowianie naddunajscy, Morawianie, Czesi, Lachowie i Polanie naddnieprzańscy. W zgodzie z tym faktem pozostaje biskup krakowski Mateusz, który w XII wieku wzywał św. Bernarda z Clairvaux do przybycia na wschód w celu nawrócenia nie tylko Rusi ale i Polski oraz Czech. To wspólne potraktowanie trzech krajów mogło mieć miejsce tylko przez ich wspólne tradycje religijne, a przede wszystkim wspólny język liturgii, język słowiański. Studia nad staropolskimi terminami kościelnymi ukazują spory wpływ starosłowiańskiego, języka liturgii obrządku św. Cyryla i Metodego, na polską terminologię chrześcijańską.

Przed ufundowaniem łacińskiego biskupstwa w Krakowie w 1000 r. rezydował już w tym mieście biskup obrządku słowiańskiego – Prohor, a może i tego samego obrządku był jego następca Prokulf. W dawnych brewiarzach polskiego duchowieństwa znajdowała się modlitwa do świętych Cyryla i Metodego, a na Śląsku, w ziemi krakowskiej i na Podkarpaciu wznoszono kościoły pod wezwaniem św. Klemensa, będącego przedmiotem szczególnej czci ze strony duchownych obrządku słowiańskiego.

We fragmencie kalendarza pochodzącego z Wiślicy i datowanego na XIV wieku między świętymi znajdujemy św. Gorazda, Morawianina, którego w r. 885 wyznaczył św. Metody na swego następcę na stanowisku arcybiskupa Moraw i Panonii.

W Wiślicy istniało prawdopodobnie opactwo benedyktyńskie pozostające w ścisłych związkach z opactwem w Tyńcu, a z zachowanego kalendarza benedyktynów tynieckich można wnosić, iż w tym ostatnim zachował się obrządek słowiański.

Kolejnymi argumentami opowiadającymi się po stronie metropolii obrządku słowiańskiego są następujące fakty: Bolesław Chrobry bił denary ze swym imieniem w języku słowiańskim; księżna szwabska Matylda w liście do Mieszka II stwierdzała, iż król ten modlił się nie tylko w języku słowiańskim ale również po łacinie i po grecku; mnich brunwilski podaje, iż jedną z przyczyn rozwodu wspomnianego syna Bolesława Chrobrego z jego żoną Rychezą był „barbarzyński obrządek Słowian.”

Fakt istnienia w Polsce dwóch obrządków wyjaśnia powstanie dwóch metropolii kościelnych. Obok łacińskie w Gnieźnie istniała też słowiańska.

Nie ulega wątpliwości, że w skład metropolii słowiańskiej weszły ziemie nie przynależące do Gniezna. Według Thietmara metropolia gnieźnieńska obejmowała pięć prowincji: Gniezno, Poznań, Kraków, Wrocław i Kołobrzeg. Zgadza się to z faktem, iż chrześcijaństwo przyniesione przez Cyryla i Metodego szerzyło się głównie na tych częściach Polski, które należały do Wielkich Moraw, a więc na terenach południowych i wschodnich.

Źródła nie zawierają danych pozwalających na wskazanie siedzib biskupstw obrządku słowiańskiego i można mówić jedynie o wielkości obszaru, jaki mogła objąć ta metropolia. Mogła ona obejmować tereny Sandomierza, Przemyśla, Halicza, Lublina, Mazowsza, a następnie ziemie Bużan odzyskane przez Bolesława Chrobrego w 1018 roku.

Przypuszcza się, że siedzibą polskiego metropolity obrządku słowiańskiego był Sandomierz. Gall Anonim wymieniając główne ośrodku królestwa stawia Sandomierz w jednym rzędzie z Krakowem, Wrocławiem, Płockiem, a dwunastowieczny geograf arabski, al-Idrisi, wymienia Sandomierz w gronie najważniejszych grodów polskich.

Polska metropolia obrządku słowiańskiego skierowana była przeciw metropolii kijowskiej. Kijów wykorzystał zatem fakt osłabienia i chaosu jaki nastąpił po upadku Mieszka II w celu pozbycia się niewygodnej metropolii. Jarosław Mądry najechał w 1031 roku Polskę, zajął Grody Czerwieńskie i wdarł się prawdopodobnie dalej, być może do Sandomierza.

Pomiędzy Jarosławem i wracającym do Polski z licznym orszakiem wojska niemieckiego Kazimierzem Odnowicielem szybko doszło do porozumienia. Około 1038 – 1039 roku Kazimierz ożenił się z siostrą Jarosława – Marią Dobronegą.

Kazimierz, wobec trudnej sytuacji w jakiej znalazł się na początku swych rzadów, zrezygnował na rzecz szwagra z wschodnich terenów polski, zajętych w 1031 roku, przystał na uprowadzenie wtedy mas ludności polskiej i zwrócił jeńców uprowadzonych znad Dniepru przez Bolesława Chrobrego. Najważniejszym jednak ustępstwem na rzecz Jarosława miał być decyzja o likwidacji polskiej metropolii obrządku słowiańskiego.

Ośrodkiem oporu wyznawców obrządku Cyryla i Metodego, po upadku Sandomierza, stało się Mazowsze, rządzone sprawnie przez Miecława. Mazowsze uległo znacznemu wzmocnieniu podczas wcześniejszej reakcji pogańskiej. Z jednej strony samo nie uległo rozruchom a z drugiej uciekło nań wielu chrześcijan z zachodu objętego reakcją pogan. Miecław umacniając swe rządy szukał sojuszników i jako, że nie mógł znaleźć ich w sąsiednich chrześcijanach innych, wrogich obrządków, zwrócił się ku poganom. Sprzymierzył się z Pomorzanami oraz, prawdopodobnie, Jaćwięgami i Litwą. W latach 1038 – 1047 Jarosław Mądry wyprawiał się na Mazowsze, Jaćwięgów i Litwę, co pozostaje ze sobą w logicznym związku.

Nie ulega wątpliwości, że Miecław był chrześcijaninem, skoro pełnił wysoką funkcę na dworze Mieszka II.

Gall Anonim nazywa Mazowszan „fałszywymi chrześcijanami”, przez co rozumieć należy wyznawców obrządku łacińskiego.

Henryk Paszkiewicz uważa, że obrządek ten istniał jednak w Polsce jeszcze kilka dziesięcioleci i upadł ostatecznie po wypędzeniu Bolesława Śmiałego.

Na podstawie dodatku: „Polska metropolia obrządku słowiańskiego” do książki Henryka Paszkiewicza Początki Rusi wydanej w Krakowie w 1996 roku.

Patrz także:

S. Kętrzyński, O zaginionej metropolii czasów Bolesława Chrobrego, „Prace Instytutu Historycznego Uniwersytetu Warszawskiego”, I, 1947.

W. Szcześniak, Obrządek słowiański w Polsce pierwotnej, rozważany w świetle dziejopisarstwa pierwotnego, 1904.

T. Lehr-Spławiński, Misja słowiańska św. Cyryla a Polska, „Collectanea Theologica”, 1932.

 

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Zapisz

Leave a Comment

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *